środa, 22 maja 2013

Tajemnica zawodowa psychologa

Odpowiadając na komentarz do posta „Psycholog a tajemnica zawodowa wynikająca z ustawy...” wyjaśnię kilka kwestii dotyczących tajemnicy.

Komentarz: „Przedstawione informacje są bardzo ważne, ale rozumiem, że dotyczą przyznania się do popełnienia przestępstwa (faktu dokonanego) przez pacjenta.

Wydaje się jednak, że sytuacja się zmienia gdy mamy do czynienia z ujawnieniem przez pacjenta informacji o własnych lub czyjś zamiarach, które mogą stanowić dla kogoś zagrożenie życia i/lub zdrowia. Wtedy z tego co wiem psychoterapeuta jest zobowiązany ujawnić te informacje. Podobnie jest gdy dowiadujemy się od pacjenta o czynach innych osób, które są przestępstwem i mogą stanowić dla kogoś zagrożenie np. przemoc w rodzinie. Proszę o komentarz jeśli to możliwe”.

Odpowiedź:

Tajemnicą związaną z wykonywaniem zawodu jest tajemnica określona w przepisach szczególnych, które regulują wykonywanie pewnych zawodów (lekarz, psycholog), a także tajemnica, która może wynikać z przyjętego przez daną osobę zobowiązania do nieujawniania lub niewykorzystywania informacji, z którą zapoznał się w związku z wykonywaną pracą (psychoterapeuta).

Ustawa o zawodzie psychologa zawiera w art. 14 obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej oraz wyjątki od jej zachowania. Należą do nich:
1) poważnie jest zagrożone zdrowie, życie klienta lub innych osób,
2) tak stanowią ustawy.

Dla porównania art. 14 ust. 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta zawiera szerszy katalog wyłączeń z zachowania tajemnicy zawodowej. Są to:
1)tak stanowią przepisy odrębnych ustaw, np.: art. 21 ust. 1 ChorZakU – lekarz ma obowiązek zawiadomienia powiatowego inspektora sanitarnego o przypadkach podejrzenia lub rozpoznania wystąpienia niepożądanego odczynu poszczepiennego; art. 27 ust. 1 ChorZakU, stanowiący, że lekarz ma obowiązek zgłoszenia inspektorowi sanitarnemu czy innemu właściwemu organowi sytuacji, w których podejrzewa lub rozpoznał zakażenie, chorobę zakaźną lub zgon z powodu zakażenia lub choroby zakaźnej; art. 19 ust. 2 PobKomU mówiący o ujawnieniu danych osobowych o dawcy i o biorcy tym osobom; art. 50 ust. 1 ZdrPsychU;

2)zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób;

3)pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy;

4)zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń.

Przepisy regulujące tajemnicę zawodową i zwolnienia z jej zachowania ustawodawca zawarł również w art. 50 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Z obowiązku zachowania tajemnicy przez osobę wykonującą czynności wynikające z ustawy o zdrowiu psychicznym zwalnia sytuacja gdy osoba ta informuje:

1) lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi,

2) właściwych organów administracji rządowej lub samorządowej co do okoliczności, których ujawnienie jest niezbędne do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej,

3) osób współuczestniczących w wykonywaniu czynności w ramach pomocy społecznej, w zakresie, w jakim to jest niezbędne,

4) Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Agencji Wywiadu, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Policji, Żandarmerii Wojskowej, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Biura Ochrony Rządu i ich upoważnionych pisemnie funkcjonariuszy lub żołnierzy w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych,

5) policjanta, upoważnionego pisemnie przez kierownika jednostki organizacyjnej Policji, prowadzącego czynności operacyjno-rozpoznawcze w zakresie poszukiwań i identyfikacji osób.

Sąd, prokuratura mogą zwolnić psychologa, psychoterapeutę z obowiązku dotrzymania tajemnicy zawodowej. Na postawie art. 180 KPK, osoby obowiązane do zachowania […] tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu […] mogą odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek, chyba że sąd lub prokurator zwolni te osoby od obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej tylko w zakresie okoliczności, na które rozciąga się ten obowiązek. W zakresie innych okoliczności mają obowiązek zeznawania.

Wystarczającym argumentem do zwolnienia z tajemnicy przez prokuratora czy sąd jest uznanie, że zeznanie psychologa (psychoterapeuty) objęte tajemnicą może przyczynić się do dokonania prawdziwych ustaleń faktycznych i podjęcia właściwego rozstrzygnięcia. Po wydaniu postanowienia w przedmiocie zwolnienia z obowiązku tajemnicy osoba, wobec której wydano postanowienie nie może odmówić złożenia zeznań.

W procesie cywilnym na podstawie art. 261 § 2 KPC psycholog, psychoterapeuta mogą odmówić odpowiedzi na zadane pytanie, jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. W takiej sytuacji ani organ procesowy ani strony nie mają uprawnień do zwolnienia świadka z zachowania tajemnicy zawodowej, bowiem Kodeks postępowania cywilnego (w przeciwieństwie do KPK) nie przewiduje instytucji zwolnienia z zachowania tajemnicy zawodowej.

Szczególnym rodzajem tajemnicy jest tajemnica zawarta w art. 52 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Nakazuje ona zachowanie w tajemnicy okoliczności przyznania się osoby z zaburzeniami psychicznymi do popełnienia czynu zabronionego. Ten rodzaj tajemnicy ma charakter bezwzględny, oznacza to, że nie jest możliwe zwolnienie z niej w trybie art. 180 § 2 KPK. Również osoby objęte tajemnicą wynikającą z art. 52 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego automatycznie nie podlegają obowiązkowi doniesienia z art. 240 § 1 KK.

Obowiązek powiadomienia o przestępstwie ściganym z oskarżenia publicznego art. 304 § 1 i 2 KPK§ 1. Każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Przepis art. 191 § 3 stosuje się odpowiednio.

§ 2. Instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub Policję oraz przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa.

§ 3. Zawiadomienie o przestępstwie, co do którego prowadzenie śledztwa przez prokuratora jest obowiązkowe, lub własne dane świadczące o popełnieniu takiego przestępstwa Policja przekazuje wraz z zebranymi materiałami niezwłocznie prokuratorowi.

Przepisy zawarte w art. 304 § 1 i 2 KPK ustanawiają obowiązek powiadomienia organów ścigania o przestępstwie ściganym z oskarżenia publicznego. Obowiązek ten występuje w dwóch postaciach:

1) obowiązku społecznego,

2) obowiązku prawnego.

Obowiązek społeczny zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu (§ 1 art. 304 KPK) nie jest obwarowany żadną sankcją. Oznacza to, że osoba, która dowiedziała się o przestępstwie ściganym z urzędu a nie zawiadomiła uprawnionego organu nie poniesie żadnej odpowiedzialności karnej. Jest to moralny obowiązek każdego z obywateli. Obowiązek ten nie dotyczy przestępstw ściganych na wniosek oraz z oskarżenia prywatnego.

Obowiązek społeczny przekształca się w prawny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie, jeśli przepis nakazuje zawiadomienie o przestępstwie, a zaniechanie tej czynności zagrożone jest sankcją. Obowiązek taki wprowadzono w art. 240 KK. Warto wskazać, że obowiązek prawny wynikający z art. 240 § 1 KK został powiązany z pojęciem czynu zabronionego, a nie przestępstwa, co oznacza, że z punktu widzenia obowiązku złożenia doniesienia o przestępstwie jest bez znaczenia, czy sprawca czynów objętych obowiązkiem zawiadomienia podlega odpowiedzialności karnej, czy też nie.

Art. 240. Niezawiadomienie o przestępstwie § 1.
Kto, mając wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 118, 118a, 120−124, 127, 128, 130, 134, 140, 148, 163, 166, 189, 252 lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, nie zawiadamia niezwłocznie organu powołanego do ścigania przestępstw,

podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Nie popełnia przestępstwa określonego w § 1, kto zaniechał zawiadomienia, mając dostateczną podstawę do przypuszczenia, że wymieniony w § 1 organ wie o przygotowywanym, usiłowanym lub dokonanym czynie zabronionym; nie popełnia przestępstwa również ten, kto zapobiegł popełnieniu przygotowywanego lub usiłowanego czynu zabronionego określonego w § 1.

§ 3. Nie podlega karze, kto zaniechał zawiadomienia z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego
najbliższym.

Obowiązek wynikający z art. 240 KK uchyla tajemnicę zawodową lekarza, pielęgniarki, psychologa i dotyczy osób, które posiadają wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 118, art. 118a, art. 120−124, 127, 128, 130, 134, 140, 148, 163, 166, 189, 252 KK.

Katalog typów czynów zabronionych, co do których istnieje obowiązek zawiadomienia organów powołanych do ścigania przestępstw, obejmuje:

1) ludobójstwo (art. 118 KK),

2) zbrodnie przeciwko ludzkości (art. 118a KK),

3) Działania wojenne − środki masowej zagłady, niedopuszczalne ataki i sposoby walki (art. 120−124 KK),

4) zamach stanu (art. 127 KK),

5) zamach na konstytucyjny organ RP (art. 128 KK),

6) szpiegostwo (art. 130 KK),

7) zamach na życie Prezydenta RP (art. 134 KK),

8) gwałtowny zamach na jednostkę sił zbrojnych (art. 140 KK),

9) zabójstwo (art. 148 KK),

10) sprowadzenie niebezpiecznych zdarzeń (art. 163 KK),

11) przejęcie kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym (art. 166 KK),

12) pozbawienie wolności (art. 189 KK),

13) wzięcie zakładnika (art. 252 KK) oraz

14) przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 115 § 20 KK).

Obowiązek zawiadomienia dotyczy nie tylko dokonania czynu zabronionego, ale również karalnego przygotowania albo usiłowania.

W związku z brzmieniem art. 240 KK lekarz, psycholog, mając „wiarygodną wiadomość" o popełnieniu przestępstwa z art. 240 § 1 KK, jest obowiązany do niezwłocznego zawiadomienia o tym organów ścigania. Wiarygodna wiadomość to taka, w której istnienie uwierzyłby każdy rozsądny obywatel. Ważne jest również to, że osoba składająca zawiadomienie o przestępstwie nie musi sprawdzać, czy wiadomość jest prawdziwa.

Obowiązek prawny dotyczy instytucji państwowych i samorządowych, które zobowiązane są do złożenia zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu, o którego popełnieniu dowiedziały się w związku ze swą działalnością (§ 2 art. 304 KPK). Obowiązek ten spoczywa na osobach pełniących funkcje kierownicze w instytucjach państwowych i samorządowych lub też osobach upoważnionych do reprezentowania instytucji. Obowiązkiem pracownika będzie jedynie zawiadomienie osoby sprawujące funkcje kierownicze (B. Szyprowski, Uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, jako faktyczna przesłanka wszczęcia postępowania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2006, Nr 3, s. 133). Sankcję za niewywiązanie się z tych obowiązków może stanowić odpowiedzialność karna za przestępstwo określone w art. 231 § 1 KK.

Ustawa z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, Dz.U. Nr 180, poz. 1493 ze zm.

Art. 12. Obowiązek zawiadomienia

1. Osoby, które w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych lub zawodowych powzięły podejrzenie o popełnieniu ściganego z urzędu przestępstwa z użyciem przemocy w rodzinie, niezwłocznie zawiadamiają o tym Policję lub prokuratora.

2. Osoby będące świadkami przemocy w rodzinie powinny zawiadomić o tym Policję, prokuratora lub inny podmiot działający na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie ustanawia regułę, że osoby, które w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych lub zawodowych powzięły podejrzenie o popełnieniu ściganego z urzędu przestępstwa z użyciem przemocy w rodzinie, niezwłocznie zawiadamiają o tym Policję lub prokuratora.

Obowiązek denuncjacji nie dotyczy każdego przestępstwa popełnionego z użyciem przemocy w rodzinie, lecz wyłącznie takiego, które ścigane jest z urzędu. Nie dotyczy więc przestępstw ściganych na wniosek oraz z oskarżenia prywatnego.

Członek rodziny zgodnie z art. 2 pkt 1 PrzemRodzU to zarówno osoba najbliższa w rozumieniu art. 115 § 11 KK, a także inna osoba wspólnie zamieszkująca lub gospodarująca.

Terminem „przemoc w rodzinie” określa się jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób wymienionych w art. 2 pkt 1 PrzemRodzU, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą (art. 2 pkt 2 PrzemRodzU).

Sformułowanie „w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych lub zawodowych” oznacza, że powzięcie podejrzenia o popełnieniu przestępstwa ma nastąpić nie tylko w trakcie realizacji tych obowiązków, lecz także niejako „przy okazji” ich wykonywania (zob. S. Spurek, Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Komentarz, Warszawa 2011).

Treść art. 12 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie wskazuje podobieństwo do 304 § 1 i 2, a więc społecznego obowiązku zawiadomienia o przestępstwie jak i prawnego nakładanego na instytucje państwowe, samorządowe i społeczne (zob. S. Spurek, Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Komentarz, Warszawa 2011).

Przykład 1:
Psycholog (terapeuta) w trakcie sesji dowiaduje się, że pacjentka jest bita przez męża. W takim przypadku po rozmowie z pacjentką i poinformowaniu jej o obowiązku ciążącym na psychologu (terapeucie) o powiadomieniu policji o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 KK. Obowiązek denuncjacji wynika bowiem z brzmienia art. 12 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.

Przykład 2:
Psycholog (terapeuta) w trakcie sesji dowiaduje się, że pacjentka została zgwałcona. Wówczas powinien porozmawiać z pacjentka i starać się ją przekonać do złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, niestety ale psycholog (terapeuta) sam nie może zawiadomić organów o popełnionym przestępstwie, gdyż zawiadomienie dokonane przez psychologa nie odniesie per se skutków prawnych w postaci wszczęcia postępowania, albowiem przestępstwo zgwałcenia jest przestępstwem ściganym na wniosek pokrzywdzonego (art. 205 w zw. z art. 197 § 1 KK).

Zawiadomienie takie nie wykluczy jednak obowiązku podjęcia pewnych kroków przez organy ścigania, które do chwili otrzymania wniosku, dokonują wyłącznie czynności nie cierpiących zwłoki w celu zabezpieczenia śladów i dowodów, a także czynności zmierzających do wyjaśnienia, czy wniosek będzie złożony lub zezwolenie będzie wydane (art. 17 § 2 KPK).

Jak wyżej pisałam ustawa o zawodzie psychologa zawiera wyłączenia z zachowania tajemnicy zawodowej. Powołując się na pierwsze „poważnie jest zagrożone zdrowie, życie klienta lub innych osób” psycholog może zawiadomić organy, gdy uzyska np. informację o istniejącym zagrożeniu dla zdrowia lub życia swojego klienta lub innych osób.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz